Święty Stefan Harding (1059 – 1134) - trzeci opat Cîteaux i fundator zakonu cystersów

Ignacy Rogusz O.Cist.

            W przypadku osobowości, która zostanie przedstawiona poniżej, historia pozostawia wiele pytań otwartych i wiele wątpliwości, co czyni tytułową postać artykułu mało znaną, tajemniczą a przez to i ciekawą. Trzeci z fundatorów zakonu cystersów był najpierw mnichem benedyktyńskim, potem podróżował po Europie, zatrzymując się w sposób szczególny we Francji, gdzie był związany ze środowiskiem, które dzisiaj określiłoby się jako naukowe, następnie pielgrzymował, ponownie został mnichem benedyktyńskim, wreszcie stał się jednym z fundatorów nowej reformy monastycznej, która w konsekwencji przekształciła się w zakon cystersów. W ostatnim etapie swojego życia pełnił rolę opata Cîteaux, czyli pierwszego opactwa zakonu, opactwa-matki, od którego również bierze nazwę cały zakon. Cîteaux bowiem w języku łacińskim to Cistercium. W języku polskim istnieje niewiele publikacji na temat Stefana Hardinga. Skromnym zadaniem tego artykułu jest więc zapoznanie czytelnika z tą wybitną osobowością, istotną dla zrozumienia specyfiki zakonu cystersów.

Do artykułu dołączone są trzy listy św. Stefana Hardinga (pierwsze tłumaczenie na język polski), czyli wszystkie jego wyłączne teksty, poprzez które można zaznajomić się z duchowością fundatora zakonu, co oznacza również z duchowością całego zakonu. Sam św. Bernard z Clairvaux bowiem określa Stefana Hardinga w liście 359[1] skierowanym do papieża Kaliksta II jako noster omnium pater, a więc jako „ojca nas (czyt. cystersów) wszystkich”. Ten sam św. Bernard jednakże – swoją nadzwyczajną osobowością i charyzmą – przyćmił również wielką osobowość św. Stefana. Z drugiej strony, podejmując próbę odsłonięcia postaci, pochodzącej z XI-XII wieku, czytelnik powinien uświadomić sobie jak daleko sięga w przeszłość, tak bardzo obcą mentalności dwudziestego pierwszego wieku.

Życiorys

            Stefan Harding był z pochodzenia Anglikiem. Urodził się najprawdopodobniej w roku 1059[2] w arystokratycznej rodzinie Harding. O Stefanie wiadomo, że jako chłopiec wstąpił do klasztoru-katedralnego benedyktyńskiego Sherborne w południowej Anglii, gdzie został mnichem wspólnoty benedyktyńskiej[3]. Niedługo potem Stefan Harding opuścił opactwo. Dwie najbardziej przekonujące hipotezy podają jako przyczynę rozczarowanie Stefana życiem monastycznym prowadzonym w Sherborne albo, jako inną przyczynę podaje się konsekwencje polityczne bitwy pod Hastings[4]. Jakkolwiek, przyszły opat Cîteaux udał się najpierw do Szkocji, potem do Francji, gdzie najprawdopodobniej był związany ze szkołą katedralną w Rheims, Laon i w Paryżu, i pracował tam jako kopista i iluminator. Tam też spotkał swojego przyszłego przyjaciela Piotra, który wówczas był duchownym. Z Piotrem udał się w pielgrzymkę pieszą połączoną z ćwiczeniami duchownymi do Rzymu. Każdego dnia obydwaj przyjaciele odmawiali cały Psałterz[5]. W drodze pielgrzymi mieli okazję poznać nowe formy życia monastycznego, reformy zakonu benedyktyńskiego. Po powrocie z tej długiej pielgrzymki obydwaj zdecydowali się wstąpić do nowej fundacji benedyktyńskiej w Burgundii, we Francji, dokładnie do opactwa w Molesmes, a więc do fundacji opata Roberta, około roku 1085, Stefan miał więc wówczas mniej więcej 26 lat. W 1098 roku wraz z grupą mnichów z tegoż opactwa, na czele z opatem Robertem i przeorem Alberykiem, Stefan przeniósł się do wspomnianego już wyżej miejsca Cîteaux, ażeby wspólnie dać początek nowej reformie benedyktyńskiej, a potem jak pokazała historia, nowemu zakonowi, zwanemu zakonem cystersów. Robert musiał wkrótce powrócić do Molesmes już w 1099 roku. Wówczas urząd opata przejął Alberyk i sprawował go aż do swojej śmierci, czyli do 26 stycznia 1108 roku, Harding w tym czasie sprawował urząd przeora, ażeby po śmierci opata Alberyka przejąć urząd opacki. W ten sposób Stefan stał się trzecim[6] opatem Nowego Klasztoru (1108-1133). Wiele istotnych wydarzeń dla całej historii zakonu miało miejsce w ciągu tych 25 lat rządów: można powiedzieć, że spośród trzech założycieli, to właśnie Stefan w sposób najbardziej wyraźny wycisnął znamię charyzmatu cysterskiego. To on przeprowadził pierwszą reformę liturgiczną cysterską, czego świadectwem są dwa z przedstawionych poniżej listów: „Monitum do Biblii” oraz „List o zachowywaniu hymnów”, z których przebija troska opata Stefana o dokładność, autentyczność, umiarkowanie, poszukiwanie tego, co istotne, zachowywanie Reguły w jej integralności oraz wyrzeczenie się wszystkiego, co zbyteczne. Cechy te staną się elementami zasadniczymi, kształtującej się wówczas duchowości cysterskiej. To za jego rządów papież Kalikst II zatwierdził oficjalnie Nowy Klasztor 23 grudnia 1119 roku bullą Ad hoc in apostolicae, dając początek istnienia oficjalnie zakonowi cystersów. Co ciekawe, zakon cystersów jest pierwszym zakonem uznanym oficjalnie przez Kościół. I z tego faktu historycznego można dostrzec roztropność fundatora Cîteaux, który dobrze zdawał sobie sprawę z tego, że papież Kalikst II był obrońcą i promotorem nowych reform monastycznych. Opat Stefan wiedział również dobrze, że papież ten był przychylny cystersom. Jako jeszcze arcybiskup Wiednia zaangażował się w negocjacje przygotowujące fundację klasztoru Bonnevaux w jego archidiecezji. Gdy więc arcybiskup Wiednia został papieżem 2 lutego 1119, trzeci opat Cîteaux skierował niemalże natychmiast, bo jeszcze w tym samym roku, swoją prośbę o zatwierdzenie nowej reformy. Fascynacja Hardinga Regułą benedyktyńską i oddanie dla klasztoru Cîteaux, później zostały podsumowane w pięknej sentencji dokumentu Exordium Parvum, opisującego początki nowego zakonu: Amator regulae et loci erat („był miłośnikiem Reguły i miejsca”)[7]. Miłość opata Stefana do miejsca Cîteaux wyraziła się także poprzez inną bardzo radykalną decyzję: oto zabroniono, aby arystokracja miejscowa korzystała z klasztorów cysterskich, wykorzystując je jako miejsca zgromadzeń. W średniowieczu było to powszechne prawo, przynależne zwłaszcza fundatorom klasztorów, prawo do przebywania w klasztorze wraz z całym dworem[8]. Nie trudno wyobrazić sobie jak szkodliwy był to przywilej dla życia wspólnoty monastycznej.

W czasie rządów Stefana powstają pierwsze filie, czyli pierwsze opactwa-córki Cîteaux: La Ferté (1113), Pontigny (1114), Clairvaux (1115) i Morimond (1115), a następnie cała sieć klasztorów. W chwili śmierci Stefana będzie ich już 86. Mniej więcej począwszy od 1116 roku opaci cysterscy corocznie zaczynają gromadzić się w opactwie Cîteaux, dając w ten sposób początek kapitułom generalnym zakonu. Ażeby ocenić znaczenie, wpływ i geniusz tej decyzji, wystarczy przytoczyć, że Sobór Laterański IV w 1215 roku nakazał wszystkim zakonom organizować kapitułę generalną na wzór kapituły cysterskiej[9]. Stefan był również zaangażowany w fundację pierwszego klasztoru cysterskiego żeńskiego w Tart (12 km na północny-wschód od Cîteaux) w latach 1120-1125. Klasztor ten przyjął konstytucje i zwyczaje cysterskie i stał się „matką” wielu klasztorów żeńskich, naśladujących ideał życia cysterskiego[10]. Opactwo Tart następnie stało się również miejscem kapituł generalnych dla żeńskiej gałęzi zakonu. Kapituła odbywała się corocznie w święto św. Michała.

Pisma

W latach przypadających na rządy Stefana Hardinga w Cîteaux (1108-1133) zostały spisane kluczowe dokumenty prawne, wytyczające tożsamość nowego zakonu: Carta caritatis (Karta Miłości), czyli pierwsze konstytucje oraz historia początków nowego zakonu: Exordium Parvum (Mały Początek). Bardzo trudno jest dzisiaj określić dokładną datę powstania tych dokumentów. Główny problem tkwi w tym, że najprawdopodobniej dokumenty te były tworzone na przestrzeni wielu lat. Dla przykładu, najstarsza część dokumentu Exordium Parvum pochodzi mniej więcej z roku 1113 i jest wyjaśnieniem dla przyszłych pokoleń początków, ducha i programu monastycznego Nowego Klasztoru. Autorem tego dokumentu mógłby być sam św. Stefan. Należy jednak wyraźnie podkreślić, że chodzi tu tylko o część dokumentu, a więc o kilka rozdziałów. Dalsza część natomiast została spisana na pewno po śmierci opata Hardinga.

Nie jest znana forma oryginalna dokumentu Carta caritatis. Wiadomo, że to właśnie ten dokument został zatwierdzony przez papieża Kaliksta II w 1119 roku, ale już wtedy nie była to pierwotna forma dokumentu. Jakkolwiek, pierwotna forma z pewnością była podobna do tej zatwierdzonej bullą papieską i możliwe, że jednym z autorów tych pierwszych konstytucji zakonnych Carta caritatis, był opat Stefan.

Jeśli chodzi o listy, których tłumaczenie[11] znajduje się poniżej, warto zaznaczyć staranie Stefana o zachowywanie Reguły św. Benedykta w sposób autentyczny, staranie wyrażone w poszukiwaniu tego, co prawdziwe i zgodne z duchem prostoty monastycznej. Mnisi z Nowego Klasztoru udali się więc do Metz w poszukiwaniu chorału gregoriańskiego z czasów Grzegorza Wielkiego i do Mediolanu w poszukiwaniu hymnów św. Ambrożego. W „Monitum do Biblii” odnaleźć można troskę opata Stefana o dokładność i prawie perfekcję w wykonywanej pracy. Trzeci list skierowany do opata i wspólnoty z Sherborne jest rodzajem testamentu duchowego[12] Stefana Hardinga, który zachęca wspólnotę w Anglii do wytrwania i postępowania naprzód na drodze życia monastycznego.

Św. Stefan jest ponadto współautorem jeszcze dwóch listów, które zostały włączone i opublikowane wśród listów św. Bernarda z Clairvaux, bardziej prawdopodobnego autora tych listów. Chodzi tu o upomnienie skierowane do króla Francji Ludwika VI w kwietniu 1129 roku, w którym opaci i mnisi cysterscy stają w obronie biskupa paryskiego, niesłusznie prześladowanego przez króla francuskiego, oraz o list do papieża Honoriusza II z maja 1129 roku z prośbą o interwencję papieża w sprawie prześladowania arcybiskupa Henryka z Sens.

Pod rządami opata Hardinga zostały zredagowane dwa inne dokumenty o doniosłym znaczeniu dla zakonu cystersów: Ecclesiastica officia, czyli księga zwyczajów Cîteaux, oraz Usus Conversorum w pierwszej redakcji. Nie można jednakże określić, w jakiej mierze Stefan Harding przyczynił się do powstania tych pism.

Oprócz listu na temat zachowywania hymnów, trzeci opat Cîteaux pozostawił jeszcze jedno świadectwo swojej reformy liturgicznej, tzw. Brewiarz św. Stefana, który pochodzi ze scriptorium Stefana Hardinga i datowany jest na lata po 1132. Trudno jednak przypisać to dzieło bezpośredniej pracy Stefana[13].

Święty

Stefan Harding, najprawdopodobniej z powodu oślepnięcia, złożył dymisję z urzędu opata w Cîteaux na Kapitule Generalnej zakonu cystersów w roku 1133 a rok później zmarł 28 marca w wieku 75 lat. W roku 1491, opat Cîteaux, Jan z Cirey włączył Stefana Hardinga w swoje Compendium sanctorum ordinis cisterciensis. Następnie w 1586 roku zakonnik włoski Cezar Baronius[14] odpowiedzialny za rewizję Martyrologium Romanum, włączył Hardinga w księgę świętych. Wreszcie Kapituła Generalna zakonu cystersów w roku 1623 zadecydowała o wprowadzeniu święta liturgicznego. Dzisiaj zakon cystersów obchodzi uroczystość św. Stefana wraz z pozostałymi dwoma fundatorami Nowego Klasztoru Cîteaux, czyli wraz ze św. Robertem i św. Alberykiem 26 stycznia.

Niewątpliwie w historii zakonu cystersów, trzeci spośród fundatorów zakonu cysterskiego jest postacią pierwszoplanową poprzez rolę prowadzenia zakonu przez 25 lat, prowadzenia z wielką inteligencją, roztropnością i wybitnymi zdolnościami do zarządzania. W tym czasie przecież dokonał się rozkwit zakonu cysterskiego (zarówno jego gałęzi męskiej, jak i żeńskiej), określenie jego tożsamości i zatwierdzenie ze strony Stolicy Świętej. Słusznie więc Wilhelm z Malmesbury w swoim dziele De gestis regum anglorum określa opata Stefana: dux facti totius (przewodnik wszystkiego, co dokonano). Pozostaje wciąż jednak tajemnicą relacja pomiędzy Stefanem a Bernardem z Clairvaux. Stefan Harding pozostaje dziś w cieniu wielkiego Bernarda, który notabene został przyjęty do klasztoru w Cîteaux właśnie przez opata Stefana, gdzie również otrzymał formację. Niemniej jednak, różnica pomiędzy dwoma osobowościami jest wyraźna. Życie tych dwóch opatów ukazało dwa różne sposoby interpretacji zawsze tego samego ideału życia cysterskiego. Ponadto, różnorodność pomiędzy nimi może być postrzegana jako symbol różnorodności form życia, obecnej w zakonie cysterskim dzisiaj.